Ik leerde als eerste: de natuur houdt zich niet aan een plan

Tim is onderzoeker natuurlijke zuivering bij PWN, drinkwaterbedrijf sinds 1920 én natuurbeheerder sinds 1934. Zijn opdracht is even ambitieus als ongewoon: uitzoeken of mosselen, moeras en waterplanten het IJsselmeerwater kunnen voorzuiveren voordat het de drinkwaterinstallatie in Andijk instroomt. Dat innovatieve plan heeft een naam gekregen: de Klimaatbuffer IJsselmeer. En het demonstratieproject LIFE Watersource, waarvan de eerste fase net is opgeleverd, is waar hij die theorie nu aan de werkelijkheid toetst. In aanloop naar het project dachten onderzoekers uit Wageningen mee over hoe zo’n zuiverend landschap eruit kan zien.

Op een koude ochtend in het veld beweegt Tim de Groot langs rijen jonge moerasplanten. Om de kwetsbare helofyten zijn linten gespannen. Niet als veiligheidsafzetting, maar als bescherming tegen ganzen. "Die eten ze anders gewoon kaal," zegt hij. "Dat was één van de eerste dingen die ik in het veld leerde: de natuur houdt zich niet aan het plan."

In 2029 start in Andijk de aanleg van Klimaatbuffer IJsselmeer: een innovatief en robuust (drink)watersysteem dat slim samenwerkt met de kracht van de natuur. Op 250 hectare, zo’n 350 voetbalvelden, ontstaat een waterzuiverend natuurgebied met nieuwe voorraadbekkens dat Nederland voorbereidt op een toekomst met extremer weer. Klimaatbuffer IJsselmeer is een natuurgebied met een waterzuiverende en waterbufferende functie in het IJsselmeer, de belangrijkste waterbron van Noord-Holland en een Natura 2000-gebied.

Echt begrijpen wat er gebeurt

Voordat Klimaatbuffer IJsselmeer wordt aangelegd, loopt van 2023 tot 2028 het demonstratieproject LIFE Watersource. Op ongeveer éen hectare groot, draaien sensoren dag en nacht. Ze meten wat er binnenkomt en wat er uitstroomt: stikstof, koolstof, zuurgraad, algen en temperatuur. Precies daarvoor is Tim aangetrokken. Hij promoveerde op oceaanonderzoek en werkte jaren in de academische wereld. De overstap naar een drinkwaterbedrijf lag niet voor de hand. "Maar wat mij opviel, was hoeveel ruimte PWN geeft om echt te begrijpen wat er gebeurt, niet om snel iets te bewijzen. Dat is vrij zeldzaam buiten de wetenschap." De Klimaatbuffer IJsselmeer markeert een toekomstbestendig hoofdstuk in de Nederlandse watergeschiedenis. Tim vult deze metingen aan met handmetingen en laat bodem- en laboratoriumonderzoek uitvoeren om nog informatie te krijgen. Naar verwachting dit najaar worden de mosselzones en helofytenfilters opgeleverd, dan kan hij nog veel meer meten.

Maar al in deze vroege fase ziet hij beweging. "In één deelgebied is het water al duidelijk minder troebel. Dat is bemoedigend." Tegelijk levert het veldwerk verrassingen op. "De wind heeft veel meer invloed op de waterstromen dan we hadden voorzien. Dat klinkt misschien als een detail, maar het is cruciaal voor hoe je uiteindelijk een nieuw natuurgebied van 150 hectare inricht." Het zijn precies dit soort inzichten waarvoor het demonstratieproject bestaat. Want de echte klimaatbuffer van 250 hectare, waarvan 150 natuur en 100 waterbekkens, moet PWN de strategische watervoorraad geven om niet tien, maar vijftig dagen te overbruggen als de inname vanuit het IJsselmeer niet mogelijk is. Bijvoorbeeld door verzilting, algengroei of extreme weersomstandigheden. Allemaal effecten die door klimaatverandering vaker voorkomen en heftiger worden.

Kennisdeling

Alle monitoringsgegevens, van flora en fauna tot waterkwaliteit, worden opgeslagen in een zogeheten 'digital twin': een digitaal model waarmee PWN voorspelt hoe het ecosysteem zich zal gedragen en dat wordt opengesteld voor meerdere kennisinstituten, waaronder Wageningen University & Research en KWR Water Research Institute. "We willen niet alleen zelf leren van dit project, maar juist ook kennis delen. We zoeken dan ook al vanaf de start de samenwerking.” Zo is er bijvoorbeeld een Europese LIFE-subsidie voor milieu-, klimaat- en natuurprojecten ingediend in samenwerking met drie Spaanse drinkwaterbedrijven ingediend, die tegen vergelijkbare uitdagingen aanlopen. “We werken samen met overheden, natuurorganisaties en kennisinstituten. De EU helpt bij het verspreiden van de LIFE Watersource inzichten door de rapportages voor alle leden toegankelijk te maken. En ook onze omgeving betrekken we bij het project. Niet alleen met nieuwsbrieven en evenementen, maar we kijken ook hoe we bewoners een actieve rol kunnen geven, bijvoorbeeld als vrijwilliger. We willen anderen echt informeren en inspireren.”

Wat er mis kan gaan

Tim is niet naïef over de grenzen van zijn aanpak. "Een moeras maakt geen drinkwater. Dat blijft altijd het werk van de geavanceerde installaties." De winst van de klimaatbuffer zit in de voorzuivering: minder chemicaliën, minder energieverbruik en een stabielere instroom. Maar hij kijkt net zo bewust naar de risico's.

“We kijken nadrukkelijk ook naar wat er mis kan gaan en delen dit met andere pioniers zodat die hun voordeel ermee kunnen doen." Die eerlijkheid over onzekerheid is voor hem geen zwakte, maar een methode. "Als onderzoek alleen dient om een vooraf gekozen oplossing te onderbouwen, leer je weinig. Juist door onzekerheid toe te laten, bouw je kennis op waar je later echt op kunt vertrouwen."

Meer dan drinkwater

Wat Tim ook bijzonder vindt aan dit project, is dat het verder gaat dan het kraanwater alleen. De Klimaatbuffer IJsselmeer moet tegelijk een nieuw natuurgebied worden, met ruimte voor wisselende waterpeilen, paaigebieden voor vissen, waterplanten en vogels. "Drinkwater- en natuurdoelen staan hier gelijk aan elkaar. Het één is niet ondergeschikt aan het ander. Dat zie je zelden."

Terwijl de linten om de helofyten zachtjes bewegen in de wind, kijkt hij over het water. Ergens hieronder groeit iets nieuws. Langzaam, seizoensgebonden, grillig en allesbehalve voorspelbaar. Precies zoals hij het wil.

Tim de Groot is onderzoeker natuurlijke zuivering bij PWN en werkt aan het demonstratieproject LIFE Watersource, onderdeel van de Klimaatbuffer IJsselmeer bij Andijk.

De Mee(r)Makers community bestaat uit pioniers die met de natuur werken aan de toekomst van water. Dit doen we vanuit de concrete praktijk, geworteld in de Klimaatbuffer IJsselmeer: een fysiek project waar Nature-based Solutions op deze schaal voor het eerst worden gerealiseerd in Nederland. We delen realtime data uit ons demonstratieproject LIFE Watersource en bouwen aan een digital twin, zodat we inzicht krijgen in wat er gebeurt, beter kunnen sturen en kennis direct toepasbaar maken.

Door de kennis- en krachtenbundeling met andere pioniers in de Mee(r)Makers community versnellen we de transitie naar Nature-based Solutions en wordt werken met de natuur steeds vanzelfsprekender. Samen laten we zien hoe wetenschap, overheid, natuurorganisaties en burgers de toekomst vormgeven door kennis te delen en in de praktijk te pionieren. De natuur wordt zo een bondgenoot in klimaatadaptatie en dit draagt bij aan schoner water, meer biodiversiteit, een grotere en robuustere watervoorraad en lagere emissies en kosten.

Sluit ook aan via www.meermakers.community!