Wie drinkwater wil, plant eerst riet

Ruud van der Neut en Koen Zuurbier staan allebei aan de basis van iets wat in de Nederlandse watersector nog niet eerder is gedaan. Het ene project beslaat één hectare, het andere 250. Maar de vraag achter beide uitdagingen is dezelfde: hoe zorgen we dat Noord-Holland over twintig jaar nog altijd voldoende betrouwbaar drinkwater van hoge kwaliteit heeft?

Ze werken op verschillende schaal, maar trekken intensief samen op. Ruud van der Neut is drinkwatertechnoloog en projectmanager van LIFE Watersource, het demonstratieproject dat in het klein laat zien wat de Klimaatbuffer IJsselmeer straks in het groot moet worden. Koen Zuurbier is hydroloog en strategisch adviseur bij PWN en bewaakt het grotere geheel. Het gesprek begint bij een simpele vraag: hoe leg je aan een vriend in de kroeg uit wat jullie aan het bouwen zijn?

Koen denkt even na. "Eigenlijk is het vrij simpel: we zorgen dat we genoeg goed water op voorraad hebben, zodat we daar altijd en zonder al te veel moeite drinkwater van kunnen maken. En we richten het zo in dat we ook de natuur aan de IJsselmeerkant helpen." Hij lacht. "Dan zegt iemand: aha, dus jullie slaan water op. Ja. Maar dat niet alleen. We zorgen ook dat het water al op natuurlijke wijze wordt gezuiverd vóórdat we harde technologie inzetten."

Een bron die niet altijd levert

Het IJsselmeer is de belangrijkste drinkwaterbron van Noord-Holland. Dat weten maar weinig mensen. Nog minder mensen weten hoe kwetsbaar die bron soms is. Bij aanhoudende droogte wordt het IJsselmeerwater  te zout doordat Waddenzeewater binnenstroomt. Bij warme zomers explodeert de algengroei. Bij hevige regenval stijgt de troebelheid. Door klimaatverandering kunnen we verwachten dat dit alles vaker voor gaat komen. En dan is er ook nog sprake van bevolkingsgroei. Het is dus fijn om het IJsselmeerwater soms even niet te hoeven gebruiken. Nu kan PWN maximaal 10 dagen blijven produceren met water uit de huidige bekkens. De Klimaatbuffer IJsselmeer bij Andijk zou deze periode straks tot 50 dagen verlengen.

Koen, over het belang om op een natuurlijke oplossing terug te vallen: "We kunnen niet eindeloos antwoord bieden via technologische en chemische oplossingen. Dat is te milieubelastend, stoot te veel CO2 uit en legt steeds meer druk op maatschappij en kosten."

Natuurlijk waar het kan

De kern van het idee van Klimaatbuffer IJsselmeer is even eenvoudig als ongebruikelijk: zet de natuur niet aan het einde van het zuiveringsproces, maar aan het begin. Rietmoerassen, mosselbanken, beekjes met stromend water en waterplanten filteren het IJsselmeerwater voor het de productielocatie in Andijk bereikt. Dit vraagt minder hulpstoffen, minder energie en resulteert in een stabielere instroom.

"De combinatie van groen en blauw maakt het krachtig," zegt Ruud. "Natuurlijk waar het kan, technisch waar het moet." Maar die eenvoudige samenvatting verhult hoeveel puzzelwerk erin zit. In het demonstratieproject LIFE Watersource onderzoekt hij samen met zijn team onder meer hoe vissen het natuurgebied makkelijk kunnen inzwemmen én weer terug. En hoe je omgaat met mosselen, die weliswaar veel uit het water filteren, maar als microscopisch kleine larfjes ter wereld komen. "Die wil je niet in je technische zuiveringsproces hebben. Dus hoe voorkom je dat slim en efficiënt? Wat kan de natuur voor onze voorzuivering betekenen, wat zijn de eventuele nadelen en hoe kunnen we de biodiversiteit in het IJsselmeer versterken? Hoe kunnen we maximaal gebruik maken, ons proces verduurzamen met wat de natuur on biedt en wat kunnen wij de natuur teruggeven? Dat is precies het soort vraag waar LIFE Watersource voor staat. De resultaten kunnen we dan vervolgens toepassen in het ontwerp van de Klimaatbuffer IJsselmeer."

Koen benadrukt één misverstand dat hij keer op keer tegenkomt: "De Klimaatbuffer maakt geen drinkwater. Dat blijft het werk van de installaties. Maar het zorgt wél dat er altijd goed water beschikbaar is om betrouwbaar en duurzaam drinkwater van te maken. Dat verschil is cruciaal."

Draagvlak bouwen aan een meer dat van iedereen is

Het IJsselmeer is niet van PWN. Dat klinkt als een open deur, maar het is een dagelijkse realiteit in het projectwerk. Recreatievaart, landbouw, visserij, natuurorganisaties, Rijkswaterstaat, gemeenten en de provincie; ze hebben allemaal belangen in hetzelfde water. "We steken in dit stadium veel energie in het creëren van draagvlak," zegt Koen. "Dat moet ook. Het IJsselmeer dient veel verschillende doelen. Daar hebben we rekening mee te houden." Het grootste misverstand dat hij daarbij tegenkomt? "Dat dit project alleen PWN iets biedt. Dat komt doordat PWN de initiator is en er vanaf het begin pal achter staat. De wereld om ons heen was toen nog niet zover. Dat draait inmiddels gelukkig bij."

Ruud herkent dat. De kennis die LIFE Watersource oplevert, stroomt niet alleen door naar de grote Klimaatbuffer IJsselmeer. Ze wordt op termijn publiek gedeeld via een digital twin, toegankelijk voor waterschappen, onderzoekers, drinkwaterbedrijven en omwonenden. "We zijn bezig een community te vormen. Zodat we van elkaar leren en de Klimaatbuffer IJsselmeer verder brengen. Niet alleen in Andijk, maar als brede oplossing voor een wereldwijd vraagstuk."

Zijn jullie het weleens oneens?

Even valt het stil. Dan: "Ja," zegt Koen droog. "Dat hoort erbij als je een project van deze omvang met zoveel onzekerheden trekt."

Ruud knikt. "Je werkt op twee niveaus tegelijk. Ruud werkt op een afgeperkt terrein, ik bewaak het grote plaatje. Dat levert soms spanning op over prioriteiten, over tempo." Maar het is productieve spanning, voegt hij eraan toe. "Wat ik daarin een belangrijk vertrekpunt vind: wees eerlijk en overdrijf niet. De Klimaatbuffer is een hele mooie oplossing voor veel opgaven. En niet voor alles."

Stip op de horizon

De aanleg van de Klimaatbuffer start in 2029. Tot die tijd onderzoekt het team van LIFE Watersource op één hectare wat er mogelijk is. En de droom? Koen citeert de krantenkop die hij het liefst zou lezen: ''Drinkwaterbedrijf werkt niet tegen maar mét de natuur." Eigenlijk," zegt hij, "zou ik willen dat dat over twintig jaar zo vanzelfsprekend is dat niemand er meer een krantenkop van maakt. Dat we massaal inzien wat uit onderzoek van de Verenigde Naties blijkt: Nature-based Solutions leveren 37% van de inspanningen die nodig zijn om de klimaatdoelen van Parijs te halen en betalen zich ruimschoots terug: elke euro die wordt geïnvesteerd in natuurherstel kan 1 tot 38 aan maatschappelijke waarde opleveren.”

Ruud kijkt over het water. Ik zou willen dat de mensheid beseft dat we niet naast de natuur staan maar er een integraal onderdeel van zijn. We bestaan zelf voor het grootste deel uit water en daar mogen we veel bewuster mee omgaan. "Mijn wens is dat de Klimaatbuffer een succes wordt voor biodiversiteit, waterkwaliteit en -kwantiteit en dat het concept wereldwijd toepasbaar wordt. Dat andere landen hierheen komen om te leren en kennis te delen. Dat we laten zien: het kan anders, en het werkt."

• Leestip Koen: De Tovenaar en de Profeet van Charles Mann
• Leestip Ruud: Max en de toverstenen (Verplichte kost voor wie een duurzame samenleving wil) en The Sustainable Project Manager: Constructing the Water Systems of the Future.

Ruud van der Neut is drinkwatertechnoloog en projectmanager LIFE Watersource bij PWN. Koen Zuurbier is hydroloog en strategisch adviseur bij PWN en gedelegeerd opdrachtgever van de Klimaatbuffer IJsselmeer. Samen werken ze aan het demonstratieproject en de voorbereiding van de Klimaatbuffer, die tussen 2029 en 2032 wordt aangelegd bij Andijk.